ABŞ və İran mərhələli razılaşmanı müzakirə edir: Tehran Hörmüz boğazını açacaq, Vaşinqton iqtisadi blokadanı aradan qaldıracaq – "Reuters"

ABŞ və İranın nümayəndələri Nyu-Yorkda müharibənin dayandırılması üçün mərhələli yol xəritəsini müzakirə edirlər. Plan Tehranın Hörmüz boğazını açmasını, Vaşinqtonun isə İrana qarşı iqtisadi blokadanı aradan qaldırmasını nəzərdə tutur.

"PostMedia" xəbə verir ki, bu barədə “Reuters” danışıqlara yaxın mənbələrə istinadən məlumat yayıb.

Danışıqlar ciddi maneə ilə üzləşib. Tərəflərdən heç biri mövcud təzyiq rıçaqlarından ilk imtina edən tərəf olmaq istəmir. Bu barədə “Reuters”ə iki iranlı mənbə, iki regional rəsmi və iki Qərb diplomatik mənbəsi məlumat verib.

İranın yüksək vəzifəli rəsmisi bildirib ki, dalandan çıxmağın ən real yolu mərhələli razılaşma ola bilər. Belə ki, İran ABŞ tərəfindən iqtisadi blokadanın aradan qaldırılması müqabilində Hörmüz boğazından gəmiçiliyə icazə verə, Tehran isə dondurulmuş aktivlərə çıxış əldə edə bilər.

“İrəliləməyin yollarından biri böhranın mərhələli şəkildə həlli ola bilər. Birinci mərhələ blokadanın dayandırılması və Hörmüz boğazının yenidən açılmasıdır”, – deyə o, BMT Baş Assambleyası çərçivəsində bildirib.

Bu, ABŞ Prezidenti Donald Trampın iyul ayında əvvəlki razılaşmanın uğursuzluğa düçar olmasından sonra daha bir müvəqqəti həll variantına razılıq verməsini tələb edərdi. Buna görə də mənbələrin sözlərinə görə, danışıqlar aparan tərəflərin əsas vəzifəsi yalnız razılaşma hazırlamaq deyil, həm də qarşılıqlı etimadı təmin edəcək qədər dayanıqlı kompromislərə nail olmaqdır.

Tramp bildirib ki, ABŞ və İran arasında razılaşmanın noyabrın 3-də keçiriləcək Konqresə aralıq seçkilərindən sonra əldə edilməsini mümkün hesab edir. Avropalı yüksək vəzifəli rəsmi isə iranlıların “çox uzun tələblər siyahısı” olduğunu bildirib.

ABŞ-ın keçmiş danışıqlar aparanı Dennis Ross bildirib ki, seçkilərdən əvvəl razılaşmanın əldə olunması ehtimalını cəmi 30 faiz qiymətləndirir. Lakin onun fikrincə, hər iki tərəfin razılaşmanı aralıq seçkilərdən əvvəl əldə etmək üçün seçkilərdən sonrakı dövrlə müqayisədə daha ciddi səbəbləri ola bilər.

“Blokada əslində iranlıları boğur. Sözün əsl mənasında onları boğur”, – deyə Ross bildirib.

Aralıq seçkilərdən əvvəl razılaşmanın əldə olunması Tramp üçün əlverişli ola bilərdi, çünki Hörmüz boğazının açılması Fars körfəzində gərginliyi azalda, neft qiymətlərinin artımını məhdudlaşdıra və ABŞ-da siyasi baxımdan həssas olan benzin qiymətlərinin aşağı düşməsinə kömək edə bilər.

İran üçün çox ehtiyac duyulan iqtisadi rahatlığı əldə etmək imkanı isə Tramp kompromisə nail olmaq üçün daha güclü siyasi motivasiyanı qoruduğu müddətdə daha yüksək ola bilər.

Rossun sözlərinə görə, aralıq seçkilərdən sonra Tramp daha az siyasi məhdudiyyətlərlə üzləşə və İrana təzyiqi gücləndirməyə və ya hərbi variantları nəzərdən keçirməyə daha meyilli ola bilər.

Təzyiq rıçaqları maneə kimi

Vaşinqton və Tehranın yenidən danışıqlar masasına qayıtmasına səbəb olan təzyiq rıçaqları eyni zamanda kompromisə nail olmağı da çətinləşdirə bilər.

Vaşinqton Tehrana ən ciddi təsir göstərən təzyiq vasitələrinə nəzarət edir, Tehran isə enerji baxımından həyati əhəmiyyət daşıyan həmin dar su yoluna çıxışa nəzarət edir. Tərəflərdən heç biri bunun müqabilində ciddi bir qarşılıq əldə etmədən öz rıçağından imtina etmək istəmir.

Bu isə o deməkdir ki, aralıq seçkilər diplomatik son tarixdən daha çox diplomatik səylərin davam etdirilməsinə imkan verən şərtlərin qorunmalı olduğu müddətin son həddi ola bilər. Vaşinqton və Tehran mövcud təzyiq rıçaqlarını seçkilərə qədər razılaşmaya çevirə bilməsələr, eskalasiya riskinin artması fonunda diplomatiya üçün imkanlar daha da darala bilər.

İran böhrandan diplomatik çıxış yolu tapmağa çalışsa da, Vaşinqtonla müharibənin yenidən başlaması ehtimalına hazırlaşır. Bunu iranlı rəsmi bildirib. O, ABŞ-ı iqtisadi blokadadan və güc tətbiqi təhdidindən təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməkdə ittiham edib.

“Barmaqlarımız tətiyin üzərindədir. Amerikalılar nə etməli olduqlarını bilirlər, lakin onların həddindən artıq tələbləri səbəbindən bu böhranı diplomatiya yolu ilə həll etmək imkanları çox azdır”, – deyə İranın yüksək vəzifəli rəsmisi bildirib.

Regional mənbələrin məlumatına görə, Tehran əsas razılaşma çərçivəsində Hörmüz boğazından keçid üçün tranzit haqqı tələb etməkdən imtina etməyə və bu məsələni ayrıca əlavəyə keçirməyə hazırdır. Çünki blokadanın dayandırılması İran üçün daha təcili məsələyə çevrilib.

Fars körfəzi ölkələri tranzit haqqının müəyyənləşdirilməsi təklifini rədd ediblər. Regional mənbələrin sözlərinə görə, belə bir razılaşma istənilən halda müvəqqəti olacaq və İranın mövqeyindən rəsmi şəkildə imtina etməsi anlamına gəlməyəcək.

ABŞ İrana qarşı iqtisadi təzyiqi gücləndirib və blokadaya yeni sanksiyalar əlavə edib. Bu addımlar ölkənin əsas xarici valyuta mənbələrindən biri olan İran neftinin ixracını demək olar ki, dayandırıb.

Bu ay Vaşinqton İran hökumətinə və nüfuzlu İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusuna dəstək verən iqtisadi kanalları bağlamaq kampaniyası çərçivəsində İranda qalan kommersiya aviaşirkətlərinə və onlarla əlaqəli şəbəkələrə qarşı tədbirlər görüb. Tramp xəbərdarlıq edib ki, Tehran razılaşma əldə etməsə, İran iqtisadiyyatı “çürüyə” bilər.

“İran əsas diqqətini Hörmüzdən keçid üçün ödəniş müəyyənləşdirməyə deyil, su yoluna inzibati nəzarətini qorumağa yönəldib. İran ödəniş məsələsini təxirə salmağa razılaşa bilər, lakin boğaza inzibati nəzarətdən imtina etməyəcək”, – deyə mənbə bildirib.

Nyu-Yorkda aparılan diplomatik səylərin mərkəzində fundamental fikir ayrılığı dayanır. Vaşinqton təzyiqin Tehranın güzəştlərə getməsinə məcbur etməsini istəyir, Tehran isə əvvəlcə təzyiqin aradan qaldırılmasını, yalnız bundan sonra güzəştlərə getməyi tələb edir. Fars körfəzi ölkələri isə münaqişənin başa çatmasını və regionun strateji su yollarının daimi sövdələşmə vasitəsinə çevrilməməsini istəyirlər.

Uzunmüddətli münaqişə ilə bağlı narahatlıqlar

Nyu-Yorkda Trampla ayrıca görüş zamanı Fars körfəzi ölkələrinin liderləri aralıq seçkilərdən sonra Vaşinqtonun gələcək planları ilə bağlı aydınlıq əldə etməyə çalışıblar. Onları xüsusilə İran danışıqlara qayıtmaqdan imtina edərsə, ABŞ-ın hərbi əməliyyatları bərpa edib-etməyəcəyi maraqlandırıb.

Regional mənbələrin məlumatına görə, onlar İranın Hörmüz boğazı üzərində istənilən nəzarətini ümumilikdə qəbuledilməz hesab etdiklərini bildirərək, gəmiçilik azadlığının bərpa edilməli və strateji su yolunun Fars körfəzi ölkələrinə təzyiq vasitəsinə çevrilməməli olduğunu vurğulayıblar.

Lakin Hörmüzlə bağlı xəbərdarlıqlarla yanaşı, region liderləri deeskalasiya və siyasi prosesin tərəfdarı kimi fəal çıxış edirlər. Bu, Fars körfəzi dövlətlərinin ABŞ və İran arasındakı münaqişəyə daha çox cəlb olunmamaq istəyini əks etdirir.

“İndiyədək Trampın son məqsədinin nə olduğu və təzyiq kampaniyasının alternativinin nədən ibarət olacağı aydın deyil”, – deyə Əbu-Dabidə yerləşən “Emirates Policy Center” analitik mərkəzinin prezidenti Ebtisam əl-Qətbi bildirib.

“İranlılar isə əksinə, nə istədiklərini bilirlər. Onlar Hörmüz və Bab əl-Məndəb vasitəsilə regional mənzərəni dəyişirlər və konkret məqsəd güdürlər. Vaşinqton isə hələ öz yol xəritəsini müəyyən etməyib”, – deyə o, Qırmızı dənizi Ədən körfəzi ilə birləşdirən Bab əl-Məndəb boğazını nəzərdə tutaraq bildirib.

Bu qeyri-müəyyənlik Tehranın hesablamalarına da təsir göstərir. Regional analitik və İsrail hərbi kəşfiyyatının keçmiş əməkdaşı Deni Tsitrinoviç bildirib ki, Nyu-Yorkdakı danışıqlar tərəflərdən heç birinin əsas mövqeyini dəyişməyib. Onun sözlərinə görə, İran Trampın aralıq seçkilərə qədər daha geniş eskalasiyadan yayınmağa çalışdığına inandığı müddətdə geri addım atmayacaq.

“Blokada onlara ağrı verir, lakin mövqelərini yumşaltmaq əvəzinə, böyük ehtimalla eskalasiyaya gətirib çıxaracaq. Çünki onlar düşünürlər ki, mövqelərini yumşaltsalar, bu, onların sonu olacaq”, – deyə İran üzrə ABŞ-ın keçmiş danışıqlar aparanı Alan Eyir bildirib.

Danışıqların gedişindən xəbərdar olan Qərb rəsmisi isə əlavə edib: “Hər şey Hörmüz boğazının açılmasına gəlib çıxır. Biz hamımız daxili təzyiq hiss edirik və iranlılar bunu bilirlər”.