Şokolad təhlükə altındadır: alimlər kakao məhsulu üçün yeni risk aşkarlayıblar

Qərbi Afrikada fermerlər kakao plantasiyalarına zərər vuran leysan yağışlarının qarşısını ala bilmirlər. Lakin indi onlar iqlim təhlükələrinin bir hissəsini əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq və onlara hazırlaşmaq imkanı əldə edə bilərlər. Harvard Universiteti və Qana Universitetinin tədqiqatçıları müəyyən ediblər ki, genişmiqyaslı hava prosesləri məhsul üçün əlverişsiz bəzi şəraitin bir neçə ay əvvəl proqnozlaşdırılmasına imkan verir.

"PostMedia" xəbər verir ki, tədqiqatın nəticələri "Proceedings of the National Academy of Sciences" jurnalında dərc olunub.

Kakao inkişafının müəyyən mərhələlərində xüsusilə həssas olur. Ağaclar onilliklərlə yaşasa da, məhsuldarlıq çiçəkləmə, tozlanma və meyvəvermənin ardıcıllığından asılıdır. Lazımi vaxtda ya həddindən artıq güclü, ya da çox zəif yağıntılar bütün mövsümün məhsuluna zərər vura bilər.

Alimlər müəyyən ediblər ki, Qanada kakao məhsulunun illik dəyişkənliyinin təxminən üçdə ikisi iki amillə bağlıdır: yağışlı mövsümdə həddindən artıq yağıntılar və quraq mövsümdə quraqlıq. Xüsusilə apreldən iyunadək, kakaonun çiçəklədiyi və gənc meyvələrin formalaşmağa başladığı dövrdə güclü leysanlar təhlükəlidir. Daha sonra, noyabrdan fevraladək yağıntıların azalması meyvələrin sonrakı inkişafını poza bilər.

Tədqiqatın rəhbəri, Harvard Ətraf Mühit Mərkəzində çalışmış Anna Lea Olbrayt bildirib ki, quraqlığın kakao üçün real təhlükə olması yaxşı məlumdur, lakin digər ekstremal hal — həddindən artıq güclü yağışlar — daha az araşdırılıb. Onun sözlərinə görə, çiçəkləmə dövründə leysanlar bitkilərə birbaşa zərər vura, yüksək rütubət isə göbələk xəstəliklərinin yayılmasına şərait yarada bilər.

Tədqiqatçılar Qananın müxtəlif bölgələrində iki onillik ərzində kakao istehsalı ilə bağlı məlumatları təhlil edib və məhsuldarlığın illik dəyişikliklərini gündəlik hava müşahidələri ilə müqayisə ediblər. Onlar orta temperatur və yağıntı miqdarının, güclü leysanların, quraqlıq dövrlərinin, torpaq rütubətinin və temperatur ekstremallarının təsirini araşdırıblar. Ən mühüm göstəricilərin məhz yağışlı mövsümdə güclü yağıntılar və quraq mövsümdə rütubət çatışmazlığı olduğu müəyyənləşdirilib.

Alimlər oxşar qanunauyğunluğu daha iki böyük kakao istehsalçısı ölkədə — Ekvador və İndoneziyada da aşkar ediblər. Müvafiq rütubətli mövsümdə yağıntıların daha çox olduğu illər də daha çox məhsul itkisi ilə müşayiət olunub.

Tədqiqatçıların fikrincə, bu nəticələr erkən xəbərdarlıq sistemi yaratmaq imkanı verir. Təhlükəli hava şəraiti "El-Ninyo" və Atlantik okeanının səth temperaturundakı dəyişikliklər də daxil olmaqla, daha genişmiqyaslı iqlim prosesləri ilə əlaqəlidir. Proqnoz kifayət qədər dəqiq olarsa və əvvəlcədən hazırlanarsa, fermerlər məhsula zərər dəyməmişdən əvvəl müvafiq tədbirlər görə bilərlər.

Alimlərin mümkün tədbirlər sırasında nəzərdən keçirdiyi üsullardan biri ağacların üzərində bitki örtüyünün artırılmasıdır. Bu, çiçəkləri iri yağış damcılarından qoruya bilər. Digər tədbir isə torpağın üzərində daha çox tökülmüş yarpağın saxlanılmasıdır. Bu üsul meyvələrə infeksiyanın ötürülməsinə şərait yaradan su sıçramalarının azalmasına kömək edə bilər.

Problemin qlobal iqtisadi əhəmiyyəti də var. 2024-cü ildə kakao xammalının qiyməti üç dəfə artıb. Bu isə şokoladın bahalaşmasına, qablaşdırmaların ölçüsünün kiçilməsinə və bəzi məhsulların tərkibinin dəyişməsinə təsir göstərib.

Bununla yanaşı, yağıntılar kakao istehsalçıları üçün yeganə təhlükə deyil. Məhsuldarlığa ağacların qocalması, xəstəlik və zərərvericilər, gübrələrin bahalaşması, qızılın qanunsuz hasilatı və qaçaqmalçılıq da mənfi təsir göstərir.

Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, kakaonun gələcəyi yalnız iqlimin nə qədər istiləşəcəyindən asılı deyil. Yağışın nə vaxt yağması, nə qədər güclü olması və fermerlərin məhsulu qorumaq üçün kifayət qədər erkən xəbərdarlıq ala bilməsi də az əhəmiyyət daşımır.