Peyk parçalana bilər, amma onun okeanı fəlakətdən sağ çıxa bilər – alimlər səbəbini müəyyənləşdirib

Saturn, Uran və Neptunun peyklərində baş verən güclü toqquşmalar mütləq buz təbəqəsinin altında gizlənən okeanları məhv etmir. Merilend Universitetinin və digər elmi müəssisələrin tədqiqatçıları kosmik toqquşmaların nəticələrini və buzlu peyklərin sonrakı 4,5 milyard il ərzində təkamülünü modelləşdirərək bu qənaətə gəliblər.

"PostMedia" xarici KİV-lərə istinadən xəbər verir ki, nəticələr "Nature Astronomy" jurnalında dərc olunub.

Alimlərin ehtimalına görə, nəhəng planetlərin bir çox peyki kilometrlərlə buz təbəqəsinin altında maye su okeanlarını gizlədir. Su bildiyimiz formada həyatın mövcudluğu üçün əsas şərtlərdən biri hesab edildiyindən, bu yeraltı okeanlar yerdənkənar həyatın axtarışı üçün ən perspektivli məkanlardan biri sayılır.

Eyni zamanda Günəş sisteminin xarici hissəsi tarix boyu çoxsaylı güclü toqquşmalara məruz qalıb. Alimlər hesab edirlər ki, bəzi müasir peyklər məhv olmuş daha qədim göy cisimlərinin qalıqları ola bilər və sonradan onların parçalarından yenidən formalaşıb. Tədqiqatçılar belə fəlakətlərin peykin daxilindəki okeanı məhv edib-etmədiyini müəyyənləşdirmək qərarına gəliblər.

Bunun üçün onlar kompüter modelləşdirməsinin iki növünü birləşdiriblər. İlk model birbaşa toqquşmanı - milyonlarla buz və qaya parçasının dağılmasını, onların qızmasını və sonradan yenidən birləşməsini - canlandırıb. İkinci model isə milyardlarla il ərzində peykin daxili strukturunun təkamülünü, o cümlədən istiliyin toplanmasını və itirilməsini, eləcə də buzun mümkün əriməsini izləyib.

Alimlər radiusu təxminən 500 və 1000 kilometr olan, daha kiçik kosmik cisimlərlə toqquşaraq parçalanan və daha sonra yenidən formalaşan peykləri araşdırıblar. Daha sonra onların 4,5 milyard il ərzində inkişafını izləyiblər.

Məlum olub ki, toqquşmanın nəticələrində peykin ölçüsü mühüm rol oynayır. Daha böyük cisimlərdə zərbənin enerjisi əlavə istiliyə çevrilir. Bu istilik mövcud okeanı qoruyub saxlaya və hətta bir neçə milyard il ərzində onun qalınlığını artıra bilər.

Kiçik peyklərdə isə vəziyyət əksinədir. Toqquşmadan əvvəl xarici təbəqələrdə yerləşən buz və qaya qarışığı bir növ istilik izolyasiya qatı kimi fəaliyyət göstərə, istiliyi daxildə saxlayaraq okeanın qorunmasına kömək edə bilər. Peykin parçalanması və yenidən formalaşmasından sonra qayalar mərkəzə doğru çökür, buz isə səthə qalxır. İzolyasiya qatının yox olması kiçik peyk üçün okeanın qorunmasını çətinləşdirir.

Bununla belə, tədqiqatda nəzərdən keçirilən ssenarilərin heç birində toqquşma, onsuz da tamamilə donmuş vəziyyətdə qalacaq peykdə okean yaratmayıb.

Nəticələr gələcək kosmik tədqiqatlar üçün mümkün hədəf kimi nəzərdən keçirilən bir sıra peyklərə aiddir. Bunların arasında Saturnun peykləri Mimas, Enselad, Tefiya, Diona və Reya; Uranın peykləri Miranda, Ariel, Umbriel, Titaniya və Oberon; eləcə də Neptunun Triton peyki var.

Tədqiqatçılar üçün Reya xüsusi maraq doğurur. Onun qədim kraterləri qeyri-adi dərəcədə hamar görünür ki, bu da peykin daxili hissəsinin keçmişdə qızmış ola biləcəyinə işarə edə bilər. Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, Reyanın daxilində istilik miqdarını artıran və onun okeanını qoruyan qədim toqquşma bu xüsusiyyətin mümkün izahlarından biri ola bilər.

Alimlər qeyd edirlər ki, toqquşmaların tarixi okeanın və həyatın mövcudluğunu müəyyən edən amillərdən yalnız biridir. Peykin planet və digər göy cisimləri ilə qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranan qabarma istiliyi də az əhəmiyyət daşımır.

Tədqiqatın nəticələri buzlu peyklərə gələcək missiyalar üçün hədəflərin müəyyənləşdirilməsinə və yeraltı okeanların hansı əlamətlərinin axtarılmalı olduğunu anlamağa kömək edə bilər. Bu əlamətlərə qravitasiya anomaliyalarından duz çöküntülərinə və kriovulkanik fəaliyyətə qədər müxtəlif göstəricilər daxildir. Ehtimal olunan həyatın miqdarından və növündən asılı olaraq, onun aşkarlanması üçün lazım olan cihazların həssaslığı da müəyyən edilə bilər.