Alimlər həyəcan təbili çalırlar: süni intellekt elmi əsərlər icad edir

Süni intellekt elm üçün ciddi problem yaratmağa başlayıb: elmi məqalələrdə getdikcə daha tez-tez heç vaxt mövcud olmamış araşdırmalara istinadlar görünür.

Nəticələri arXiv preprint serverində dərc olunan yeni araşdırma göstərib ki, təkcə 2025-ci ildə elmi ədəbiyyatda təxminən 146 min “hallüsinasiya olunmuş” istinad - yəni süni intellekt tərəfindən tamamilə uydurulmuş mənbələr ortaya çıxa bilərdi.

Alimlər PubMed Central, bioRxiv və SSRN daxil olmaqla ən böyük elmi bazalarda yerləşdirilmiş 2,5 milyon elmi işdən götürülmüş 111 milyon istinadı təhlil ediblər. Tədqiqatçılar çat-botlar və ChatGPT kimi dil modellərinin geniş yayılmasından sonra mövcud olmayan istinadların sayında kəskin artım aşkar ediblər. Problem xüsusilə 2024-cü ilin ortalarından sürətlə böyüməyə başlayıb.

Əsas təhlükə ondadır ki, belə istinadlar tamamilə inandırıcı görünür. Süni intellekt məqalənin başlığını, müəlliflərin adlarını, elmi jurnalı və hətta DOI nömrəsini elə “yığa” bilir ki, saxtakarlığı aşkar etmək çətin olur. Bəzən hətta real DOI mövcud olur, amma tamamilə başqa məqaləyə aparır. Nəticədə saxta araşdırmalar artıq başqa müəlliflər tərəfindən sitat gətirilir və yanlış məlumat tədricən elmi mühitə nüfuz edir.

Araşdırma müəllifləri vurğulayırlar ki, söhbət bir neçə fırıldaqçıdan yox, sistemli problemdən gedir. Saxta istinadlara ən çox kiçik tədqiqat qruplarında və mətn yazmaq üçün süni intellektdən aktiv istifadə edən gənc alimlərdə rast gəlinib. Eyni zamanda mövcud yoxlama mexanizmləri — jurnal redaktorları, rəyçilər və avtomatik filtrlər — bu səhvlərin böyük hissəsini gözdən qaçırır. Tədqiqatçıların qiymətləndirməsinə görə, saxta istinadların təxminən 79 faizi hətta arXiv-də belə rahat şəkildə moderasiyadan keçir.

Tibb sahəsində yaranmış vəziyyət xüsusi narahatlıq doğurur. Kolumbiya Universitetinin alimləri tərəfindən aparılmış ayrıca audit mövcud olmayan istinadlara malik təxminən 3000 tibbi məqalə aşkarlayıb. Bu işlərin bəziləri artıq həkimlər üçün hazırlanmış xülasə və tövsiyələrdə istifadə olunur. Tədqiqatçılar xəbərdarlıq edirlər ki, saxta məlumatlar klinik qərarlara təsir göstərməyə başlasa, nəticələr akademik mühitin sərhədlərini çoxdan aşa bilər.

Artan problem fonunda elmi platformalar qaydaları sərtləşdirməyə başlayıb. Məsələn, arXiv artıq elan edib ki, açıq şəkildə süni intellekt “hallüsinasiyaları” və saxta istinadlar olan məqalələr dərc edən müəlliflər bir il müddətinə platformada yayımlanmaq hüququndan məhrum edilə bilər.

Alimlər hesab edirlər ki, elm yeni növ etimad böhranı ilə üz-üzə qalıb: süni intellekt təkcə məqalə yazmağa kömək etmir, həm də tədricən elmi biliyin əsasını — istinadlar və yoxlanıla bilən mənbələr sistemini çirkləndirməyə başlayır.