Kainatın ən “acgöz” qara dəliklərinin “qidası” tükənir

Kainatın ən kütləvi qara dəlikləri bir vaxtlar inanılmaz sürətlə böyüyürdü, lakin son 10 milyard il ərzində onların böyüməsi kəskin şəkildə yavaşıyıb. Yeni araşdırma bu qədim astrofizik sirrin mümkün izahını təqdim edir: onların “qidası” sadəcə tükənir.

“Kosmik günorta” sirri

1. "Supermassive Black Hole" (superkütləli qara dəliklər) milyonlarla və milyardlarla Günəş kütləsinə bərabərdir və "Big Bang"dən sonrakı ilk bir neçə milyard ildə çox sürətlə formalaşıb.

Lakin astronomların “kosmik günorta” adlandırdığı dövrdən (Kainat təxminən 2–3 milyard yaşında olanda) sonra onların böyüməsi nəzərəçarpacaq dərəcədə yavaşlayıb. Uzun müddət alimlər başa düşə bilmirdi ki, Kainatın ən “acgöz” obyektləri niyə birdən-birə əsas qida mənbəyi olan qaz çatışmazlığı hiss etməyə başlayıb.

Bu suala mümkün cavabı Vrije Universiteit Brussel və Massachusetts Institute of Technology alimlərinin yeni tədqiqatı təqdim edir.

Əsas hipotez: qaz çatışmazlığı

Təxminən 8000 superkütləli qara dəliyin məlumatlarının analizi göstərib ki, Kainatın daha gec dövrlərində onların aktiv böyüməsi üçün kifayət qədər maddə yoxdur.

Keçmişdə bu kosmik nəhənglər ətrafdakı qazı sürətlə udaraq parlaq Quasarlar yaradırdı. İndi isə onların çoxu demək olar ki, “yuxu rejiminə” keçib və qidalanmanı təmin edən akkreksiya disklərində maddə xeyli azalıb.

Alimlər hesab edir ki, böyümənin zəifləməsi məhz “kosmik günorta”dan sonra başlayıb. Ehtimal olunur ki, mövcud qazın böyük hissəsi artıq ulduzların yaranmasına sərf olunub və ya müxtəlif kosmik proseslər nəticəsində dağılaraq yoxa çıxıb.

Alternativ hipotez: ilkin qara dəliklər

Tədqiqatçılar daha ekzotik ehtimalı da nəzərdən keçirirlər. Onların fikrincə, Kainatın erkən tarixində Primordial Black Holelar mühüm rol oynamış ola bilər.

Bu hipotetik obyektlər Big Bangdən sonrakı ilk anlarda çox sıx plazma sahələrindən yarana bilərdi. Onların partlaması və ya buxarlanması erkən Kainatda maddənin paylanmasına təsir göstərmiş və nəticədə sonrakı dövrlərdə superkütləli qara dəliklər üçün əlçatan qazın miqdarını azalda bilərdi.

Bu nə deməkdir?

Əgər bu hipotez təsdiqlənsə, alimlər yalnız qara dəliklərin təkamülünü deyil, həm də Kainatın strukturunun necə formalaşdığını daha yaxşı başa düşə biləcəklər.

Hazırda tədqiqatçılar məlumat toplamağa davam edirlər ki, müəyyən etsinlər:
problem sadəcə “qida” çatışmazlığıdır, yoxsa erkən Kainatda baş vermiş daha mürəkkəb proseslərin nəticəsidir.

Qısa xülasə

Kainatın ən böyük qara dəlikləri təxminən 10 milyard il əvvəl böyümə sürətini kəskin şəkildə azaldıb. Təxminən 8000 obyektin araşdırılması göstərir ki, əsas səbəb onların “qidası” olan qazın azalmasıdır. “Kosmik günorta” dövründən sonra aktiv qidalanma üçün maddə xeyli azalıb. Bununla yanaşı, alimlər erkən Kainatda yaranmış ilkin qara dəliklərin maddənin paylanmasına təsir göstərə biləcəyi ehtimalını da araşdırırlar. Bu kosmik sirr hələ də aktiv elmi tədqiqat mövzusu olaraq qalır.