Süni intellektlə işləyən çatbotlara yeniyetmələr arasında asılılıq yaradır - Araşdırma

Dreksel Universiteti tərəfindən aparılan yeni araşdırma göstərib ki, getdikcə daha çox yeniyetmə süni intellektlə işləyən çatbotlara emosional və davranış baxımından asılılıq inkişaf etdirir. Bu isə onların psixi sağlamlığı və gündəlik həyatına mümkün təsirlərlə bağlı narahatlıq yaradır.

Yeniyetmələr AI “yoldaş” tətbiqlərindən geniş istifadə edir

Alimlərin hesablamalarına görə, ABŞ-də yeniyetmələrin yarıdan çoxu müntəzəm olaraq aşağıdakı kimi “AI yoldaş” tətbiqlərindən istifadə edir:

• Character.AI
• Replika
• Kindroid

Bu tətbiqlər istifadəçilərlə ünsiyyəti və emosional dəstəyi simulyasiya etmək üçün yaradılıb. Lakin ilkin olaraq əyləncə və psixoloji dəstək üçün nəzərdə tutulsa da, bəzən onların istifadəsi sağlam olmayan asılılığa çevrilə bilir.

Araşdırmanın nəticələri

Tədqiqatçılar Reddit platformasında 13–17 yaşlı istifadəçilərin Character.AI ilə bağlı paylaşdığı 300-dən çox postu analiz ediblər.

Bir çox yeniyetmə əvvəlcə çatbotlara:

• emosional dəstək almaq,
• təkliyi azaltmaq,
• əylənmək

məqsədilə müraciət edib. Lakin zaman keçdikcə onlarda davranış asılılığının əlamətləri formalaşıb.

Bəzi hallarda bu, aşağıdakı problemlərə gətirib çıxarıb:

• yuxu pozuntuları
• məktəbdə nəticələrin pisləşməsi
• real həyatda sosial münasibətlərin zəifləməsi

Asılılığın əsas əlamətləri

Alimlər davranış asılılığının 6 əsas komponentini müəyyən ediblər:

1. vaciblik hissi (çatbotun həyatın əsas hissəsinə çevrilməsi)
2. “çəkilmə sindromu” (çatbot əlçatan olmadıqda narahatlıq)
3. tolerantlıq (daha çox istifadə ehtiyacı)
4. relaps – istifadəni dayandırdıqdan sonra yenidən qayıtma
5. konfliktlər (gündəlik həyatla ziddiyyət)
6. əhvalın dəyişməsi

Yeniyetmələr çatbotlara qarşı emosional bağlılıq hiss etdiklərini, onlara çıxış olmadıqda narahatlıq yaşadıqlarını və istifadəni dayandırmaq cəhdlərinə baxmayaraq yenidən tətbiqlərə qayıtdıqlarını qeyd ediblər.

Niyə AI çatbotlardan uzaqlaşmaq çətindir

Ekspertlər bildirir ki, AI yoldaşlar əvvəlki texnologiyalardan fərqli olaraq:

• interaktivdir
• istifadəçiyə uyğunlaşır
• emosional empatiya göstərir

Bu səbəbdən insanlar onları sadə alət kimi deyil, münasibət kimi qəbul edə bilirlər. Bu da istifadəni dayandırmağı daha çətin edir.

Alimlərin tövsiyələri

Tədqiqat AI sistemlərinin daha təhlükəsiz dizayn edilməsinin vacibliyini vurğulayır. Tövsiyə olunan tədbirlər:

• istifadə vaxtının monitorinqi
• emosional vəziyyət yoxlamaları
• yaş və istifadə məhdudiyyətləri
• tətbiqdən mərhələli şəkildə uzaqlaşmağa kömək edən mexanizmlər

Həmçinin psixi sağlamlıq mütəxəssislərinin bu xidmətlərin hazırlanmasına cəlb olunmasının vacibliyi qeyd edilir.

Nəticə

Alimlərin fikrincə, süni intellekt əsaslı “yoldaş” sistemləri bəzi hallarda insanlara dəstək verə bilər. Lakin lazımi məhdudiyyətlər olmadan, xüsusilə yeniyetmələr arasında sağlam olmayan emosional asılılıqların yaranmasına səbəb ola bilər.