Alimlər çəki itirməyin yeni yolunu tapıblar

Tədqiqatçılar hüceyrələrdəki mitoxondriləri daha intensiv işləməyə və daha çox kalori yandırmağa sövq edən eksperimental dərmanlar hazırlayıblar. Bu nəticələr piylənmənin müalicəsi və ümumi metabolik sağlamlığın yaxşılaşdırılması üçün yeni yanaşmaların əsasını qoya bilər.

Hazırda piylənmə qlobal səhiyyənin əsas problemi, eləcə də diabet, xərçəng və digər xroniki xəstəliklər üçün ciddi risk faktoru hesab olunur. Mövcud çəki itirmə dərmanlarının əksəriyyəti inyeksiya tələb edir və tez-tez yan təsirlərlə müşayiət olunur, buna görə də təhlükəsiz alternativlərin axtarışı prioritet məsələ olaraq qalır.

"PostMedia" xəbər verir ki, tədqiqata Sidney Texnologiya Universitetinin dosenti Tristan Roulinq rəhbərlik edib. İş, Kral Kimya Cəmiyyətinin aparıcı "Chemical Science" jurnalında dərc olunub və redaktorlar tərəfindən "Həftənin seçimi" adlandırılıb.

Avstraliya və Kanadadan olan bir qrup alim diqqətini hüceyrələrin enerji istehsal üsulunu dəyişdirən maddələrə — mitoxondrial ayırıcılara (mitochondrial uncouplers) yönəldib. Bu molekullar enerji prosesini daha az səmərəli edir, nəticədə enerjinin bir hissəsi Adenozin Trifosfat (ATF) sintezinə sərf olunmaq əvəzinə istilik kimi yayılır. Hüceyrələr bu itkini kompensasiya etmək üçün daha aktiv şəkildə piy yandırmağa başlayırlar.

Mitoxondrilər tez-tez hüceyrənin "elektrik stansiyaları" adlandırılır, çünki onlar qida maddələrini orqanizmin universal enerji mənbəyi olan ATF-ə çevirirlər. Ayırıcılar bu prosesə müdaxilə edərək hüceyrələri enerji balansını qorumaq üçün daha çox "yanacaq" sərf etməyə məcbur edir.

Roulinq bu təsiri hidroelektrik stansiyası ilə müqayisə edir: normal şəraitdə su turbinlərdən keçərək elektrik enerjisi istehsal edir, lakin ayırıcılar bir "sızma" (leak) rolunu oynayaraq enerjinin bir hissəsinin turbinlərdən yan keçərək istilik şəklində itməsinə səbəb olur.

Buna bənzər birləşmələr alimlərə təxminən yüz il əvvəldən məlum idi, lakin ilk ayırıcıların ölümcül dərəcədə təhlükəli olduğu üzə çıxmışdı. XX əsrin əvvəllərində Fransanın sursat zavodlarının işçiləri kəskin çəki itirir, bədənin həddindən artıq qızmasından əziyyət çəkir və bəzən ölürdülər. Bunun səbəbi, qısa müddət ərzində çəki itirmə vasitəsi kimi istifadə edilən, lakin yüksək toksikliyi və effektiv dozası ilə ölümcül dozası arasındakı çox dar diapazon səbəbindən qadağan edilən dinitrofenol kimyəvi maddəsi idi.

Yeni tədqiqatda alimlər molekulların kimyəvi strukturunu dəqiqliklə dəyişdirərək daha təhlükəsiz, "mülayim" ayırıcılar yarada biliblər. Bu, onlara hüceyrə metabolizminin yaxşılaşma dərəcəsini həssaslıqla tənzimləmək imkanı verib. Bəzi eksperimental birləşmələr hüceyrələrə zərər vermədən və ya ümumi enerji mənbəyinin istehsalını pozmadan mitoxondriləri aktivləşdirib.

Mülayim ayırıcıların əlavə üstünlüyü hüceyrələrdəki oksidləşdirici stressin azalmasıdır. Alimlərin fikrincə, bu, nəinki metabolik sağlamlığı yaxşılaşdıra bilər, həm də yaşla bağlı və neyrodegenerativ xəstəliklər, o cümlədən demensiya zamanı qoruyucu təsir göstərə bilər.

Tədqiqat hələ erkən mərhələdə olsa da, əldə olunan nəticələr keçmişin ölümcül səhvlərini təkrarlamadan orqanizmdə enerji yanmasını sürətləndirə biləcək yeni nəsil dərmanların hazırlanması üçün əsas rolunu oynayır.